We mochten onze gang gaan en daar zijn we heel blij mee”, zegt het echtpaar. Amsterdam is de stad waar Rudolph en Anneke wonen, maar de twee hebben ook een adres in Lunteren. In de hoofdstad hadden zij jarenlang een eigen galerie en Anneke is zelf eveneens beeldend kunstenaar. ,,We zijn gepokt en gemazeld in de kunstwereld.”

Zij zette twee jaar geleden in Museum Lunteren de tentoonstelling ‘Schatten van Lunteranen’ op touw en deed daarbij meteen een schilderij van Martinus Josephus Nefkens cadeau. De schilder woonde begin vorige eeuw immers 43 jaar in Lunteren, maar was in de vergetelheid geraakt. In het depot van het museum bleken ook enkele doeken van de kunstenaar te staan. Van collectie of onderzoek was echter geen sprake.

GOUDEN GREEP Vervolgens hoorde de familie Schat van de nieuwbouw en uitbreidingsplannen van het museum, wat de start werd van iets moois. Het echtpaar ging onderzoek doen, om te ontdekken of meer werk van deze kunstenaar in het museum een plek kon krijgen. ,,Wat zou het geweldig zijn om hier iets bestendigs te krijgen, dachten we.”

Op den duur werd duidelijk dat dit een gouden greep was, want de twee ontdekten het indrukwekkende verhaal en vooral de hoge kwaliteit van de kunstwerken die Nefkens in zijn leven maakte. Rudolph groef twee jaar lang in zijn geschiedenis, met als resultaat een fraai boekwerk met de titel ‘Impressionist op de Veluwe’. Hierbij behoorde de ontmoeting van een achterkleinzoon van de kunstschilder, een van de hoogtepunten. ,,Hoe meer we ons erin verdiepten, hoe interessanter het werd.”

Nu is afgesproken dat Schat elk half jaar een nieuwe expositie opent, waarbij Nefkens telkens centraal staat met ander werk en eventueel tijdgenoten van deze schilder. De eerste tentoonstelling blijft tot de winter hangen.

(Verhaal gaat verder onder de foto)


Jaap van Ravenswaaij voor het museum met de nieuwe vleugel. - Freek Wolff

JOVIALE BRABANDER Rudolph legt uit dat de kunstschilder van oorsprong een joviale Brabander was. Een tijdbalk in het museum toont de levensloop en carrière van Nefkens. Martinus werd geboren op 1 juli 1866 in Hedikhuizen, waar zijn opa en vader sluiswachter waren. Het gezin bestond uit twaalf kinderen, terwijl Martinus de negende in de rij was. ,,We vermoeden dat hij optrok met de zoons van tekenmeester Jan Kuypers. Zo kreeg hij het in de vingers. Op vijftienjarige leeftijd is hij op eigen houtje met een map tekeningen naar de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten gegaan. Hier ging hij in de Antwerpse haven ook aan de slag als letterschilder. Hij kreeg daarna in Den Haag nog les van de bekende kunstschilder Hendrik Mesdag. Zijn invloed zie je op Nefkens’ aquarellen.”

Martinus vervulde zijn militaire dienstplicht in Den Bosch en op 1 mei 1890 trad hij in het huwelijk met Clara de Hardt. Vervolgens opende het echtpaar een handel in hoeden, petten, tabak en sigaren in Heusden. Daar volgde een hele moeilijk periode, want in 1892 overleden de eerste twee kinderen die het echtpaar kreeg. Vervolgens sloeg een verwoestende brand keihard toe, in de nacht van 24 april 1893, die de woning in de as legde en waarbij zijn schoonzus omkwam. ,,Echt een familiedrama.”

WERELDKRONIEK In Gorinchem keerde het tij en werd Martinus nog twee keer vader van twee meisjes en in 1895 verhuisde het gezin naar Amsterdam. Daar genoot Nefkens van een bruisend kunstleven in die tijd. ,,Hij kon zijn werk tonen op tentoonstellingen en dat werd booming. Een bekende kunstverzamelaar kocht zijn werk en dat ging ook naar het buitenland. In 1904 kreeg hij als jong talent een groot artikel in De Wereldkroniek, waar verhalen in stonden van grote kunstenaars als Van Gogh.” Toch wierp een trieste gebeurtenis in die tijd weer een schaduw over de familie, omdat een tweeling enkele dagen na de geboorte overleed.

HUIZE GROOT WORMSHOEF]De kunstschilder verhuisde op 10 augustus 1898 naar Lunteren en ging hier nooit meer weg. Nefkens ging wonen in Huize Groot Wormshoef aan de Dorpsstraat. Hij had succes, zodat Nefkens in 1904 het zich kom permitteren om een eigen villa te kopen: ‘Eemte Neste’, op de hoek van de Dorpsstraat en de Meulunterseweg.

,,Hij heeft zich er niet gemakkelijk vanaf gemaakt en beheerste allerlei technieken. Nefkens maakte aquarellen, schetsen en schilderijen. Hij ging heel consciëntieus te werk”, aldus Rudolph, waarna hij met graagte vertelt over de kunstwerken die fraai verlicht in het museum te zien zijn. Hij en Anneke wijzen op de mooie kleuren en het licht. ,,Het is opvallend dat het licht meestal van links komt. Dat had hij heel goed in zijn vingers. Je ziet op dit schilderij een heel verhaal, met paarden en plaggenstekers.”

Eén vaas in het museum komt uit het atelier van Nefkens. Een schilderij lag verstoft in het depot van het Museum Lunteren, maar is nu in ere hersteld en te zien in de expositie. Het puntje van de toren van de Oude Kerk in Lunteren is in de verte te zien en geeft diepte aan het tafereel. ,,Het zandpad loopt hier schitterend weg.”

WEKEROMSE ZAND Een ander doek toont een zandverstuiving, waarbij de kans groot is dat Nefkens inspiratie vond op het Wekeromse Zand. De zachte mengeling van roze en blauw oogt prachtig. ,,Dit is heel moeilijk om te maken, maar het is prachtig geschilderd, met zand, water en lucht. Ik word hier steeds enthousiaster over. Hij was een chroniqueur van de Veluwe door de natuur heel goed waar te nemen.” Anneke denkt dat de kunstschilder dagelijks met zijn mapje onder de arm de Veluwe in trok om schetsen te maken. Ze denkt dat hij vermoedelijk altijd op een laag krukje zat, omdat de schilderijen een beeld tonen vanaf een laag standpunt. ,,Je ziet de dieren en bomen boven je uit gaan.”

Hij heeft zich er niet gemakkelijk vanaf gemaakt en beheerste allerlei technieken. Nefkens maakte aquarellen, schetsen en schilderijenRudolph noemt het een gelukzaligheid dat hij een doek te pakken kreeg waarop een vrouw te zien is die naar de kerk gaat, met als bewijs de speciale muts die ze draagt. ,,Dit is een feest. Hij heeft met plezier geschilderd en nam zijn vak serieus.” Zwoegende paarden voor een wagen, met het hoofd naar beneden, stralen kracht uit, een lastig onderwerp volgens Schat. In een bekend satirisch tijdschrift wordt Nefkens in 1904 genoemd, wat volgens de onderzoeker het bewijs is dat de kunstenaar er toe deed.

NOTARIS VAN DEN HAM Er is een aantal pittoreske boerderijtjes te zien, waar kleine dieren als kippen en geiten de saillante details vormen. Het echtpaar wijst erop dat de kunstenaar meestal een inkijkje door het venster geeft. Voor een ander boerderijtje staan pontificaal twee bomen met prachtige bloesem, waar wordt gerefereerd aan de appels van de bekende Lunterse notaris Van den Ham. Schapen zijn ook een favoriet thema. Er is een poster van zijn hand met daarop deze wollige dieren en berkenbomen. ,,Je kijkt naar het schilderij en je wilt het grijpen. Maar het is niet zo realistisch dat het irritant wordt.”

Een tweeluik van interieurs begin vorige eeuw laat zien dat de eigenaar redelijk welvarend was. Op een ander tafereeltje staan kinderen in de wei. In Schats boek zijn de voorstudies te zien die Nefkens hiervoor maakte.

AUTO De kunstenaar behoorde tot de eerste inwoners die een auto in zijn bezit had, weet Schat. ,,Hij kon het soms niet laten om op zondagochtend al toeterend door de Dorpsstraat in Lunteren te rijden. Hij hield wel van een beetje uitdagen, want hij was een Brabander heh (lacht). Nefkens was van oorsprong katholiek, maar liet het geloof los na zijn verdrietige ervaringen.”

Nieuwe vleugel: Museum Singer in Laren heeft de familie Blokker en wij hebben de familie Schat
Op 1 juli 2020 vond de opening plaats van de nieuwe vleugel van Museum Lunteren. De uitbreiding en nieuwbouw van een nieuwe vleugel aan de zuidkant is vooral het directe gevolg van de Lunteraan Johan Noordmans, die een flinke erfenis naliet aan het museum. Bovendien werden er fondsen aangeboord en stelde de gemeente Ede een subsidiebedrag beschikbaar. Edes architect Theo Verburg was zo vriendelijk mee te werken aan een ontwerp voor de nieuwbouw. ,,Daar is dit prachtige ontwerp uitgerold en de aannemer Wolfswinkel, met wie we eerder al goede ervaringen hadden, heeft het plan uitgevoerd,. We willen op termijn graag nog zonnepanelen op het dak.” Stichtingsvoorzitter Jaap van Ravenswaay wijst erop dat de zestig vrijwilligers bij het museum ook enorm meegewerkt hebben.

FAMILIE SCHAT Hij is erg in zijn sas met de hoogwaardige expositie over Nefkens die nu te bezichtigen is in de nieuwe vleugel. Hij vindt dat het het dorpse overstijgt en dat het als een magneet kan gaan werken, met kunstliefhebbers uit het hele land. ,,Rudolph en Anneke Schat hebben deze Lunterse kunstschilder uit de vergetelheid gehaald. Ze hebben overal schilderijen gekocht, gerestaureerd, van nieuwe lijsten voorzien en zijn nu al bezig met de nieuwe wintertentoonstelling rond deze schilder. Het zijn voor ons mecenassen. Het Museum Singer in Laren heeft de familie Blokker en wij hebben de familie Schat. Dat is geweldig. Ze zijn enorm gedreven. Nefkens moet een branding worden, omdat we nu een collectie hebben van een kleine impressionistische meester. Het museum oogt nu sowieso goed.”
Bij binnenkomst in het oude gebouw is aan de voorkant nu een toeristisch informatiecentrum, met een filmpje over Lunteren. Er komt nog een animatiefilm over de boerderij uit de IJzertijd. ,,Die triggert om eropuit te gaan in de omgeving van Lunteren.”

GOUDSBERG In de kelder is de structurele expositie over De Goudsberg en op de begane grond wordt in de galerie hedendaagse kunst geëxposeerd. Na eerdere tentoonstellingen over de Sixties en de wolf op de Veluwe, is hier nu een half jaar werk te zien van dertien kunstenaars van de Kunstlijn uit Lunteren, met inwoners als Leo Nellestein, Jenneke van Putten, Johan Timmers, Alide Bouwsema en Janna van de Kaa. ,,Deze kunst is te koop, net als de spullen in de winkel van ons museum.” De diversiteit is groot, met fotografie, schilderijen en beelden. Twee jaar lang wordt hier geëxperimenteerd met wisselende exposanten.

‘Mode op de Veluwe, met knipoog naar het verleden’ is de titel van de tentoonstelling op de begane grond van de nieuwe vleugel. De kapstok is een unieke collectie sieraden van Rein Lotterman, gerelateerd aan klederdracht. Studenten van de Modevakopleiding in Arnhem vonden inspiratie om de kleding te maken die er te zien is. ,,Veel is ontleend aan klederdracht.” De deelexpositie ‘De Veluwenaar onder de deken vandaan’ bij de bedstee en schouw is ook te bekijken in Museum Lunteren. Studenten van de modeopleiding vermaakten hiervoor oude (bed)dekens tot tassen, jassen, sjaals en handschoenen. Die zijn ook te koop.

LUNTERSE GOUD Het museumpleintje ligt achter het nieuwe deel van het museum, ontworpen door Anneke Schat. Er ligt ook grind, dat vroeger in het dorp gedolven werd en het Lunters goud werd genoemd. Tussen de stenen zie je daarom nu symbolisch een ‘gouden’ spoor, geaderd neergelegd.

Door Freek Wolff

Freek Wolff
Foto: Freek Wolff
Freek Wolff
Foto: Freek Wolff
Freek Wolff
Foto: Freek Wolff