Met de laptop op schoot wringt Joop Righolt zich door het historische leven. ,,Een geweldige uitvinding dat internet”, vindt de in 1932 geboren Edenaar. ,,Zo nu en dan maakt de achterbuurman me een beetje wegwijs op dit gebied. Genoeg om vooral het verleden nog eens te beleven.”

Righolt is er één van ‘t oude ‘Bunschoter’, zoals hij het grotendeels gesloopte gedeelte van het Edese centrum omschrijft. Alles tussen Kleefseweg, Bunschoterweg, Bunschoterpad, Kreelseweg, Kreelsedwarsweg en Op den Berg. 

NOMADEN Vele bewoners van destijds hebben op meerdere plekken in de wijk gewoond. Righolt zelf bijvoorbeeld, maar familienamen als Jansen, Kraaijpoel, De Bondt, Van de Hoeve, Klok, Helms, Welters, Van de Pol, Scherrenburg, Moulton, Van Holland, Van Roekel, Diekema duiken dan op. De paardrijdende melkboer Hannes van de Hoeve zelfs op drie locaties in één straat: ‘Nomaden op een vierkante kilometer’, zou je kunnen zeggen. 

Op Facebookaccounts als ‘Foto’s Oud-Ede’ en ‘De Geschiedenis van Ede In Beeld’ zijn bij historische afbeeldingen geregeld reacties over de afbraak te vinden van ‘zonde’ tot ‘had nooit mogen gebeuren’. ,,Onzin”, zegt Righolt. ,,Mensen met boter op hun hoofd. Het gebeurt nog steeds. Nu wordt het ook niet tegengehouden. Bovendien waren heel veel woningen niet meer te handhaven. Achterstallig onderhoud en diverse panden droegen het geëmailleerde bordje ‘onbewoonbaar verklaarde woning’.” 

Twee melkboeren en stoffeerder Bart

Joop Righolt praat graag over zijn jeugd. ,,Een bijzondere buurt met veel bedrijvigheid. Kolenboer Van der Voet bijvoorbeeld. Een paar families Van de Hoeve. Twee melkboeren en stoffeerder Bart, die onder meer bij Paap aan de Grotestraat werkte.”

,,Aan Op den Berg, toen nog nummer 2, woonde melkboer Hannes. Daarvoor ene Jansen, ook een paardenliefhebber. Bij speciale gelegenheden zong hij op een paard met een trommel om zijn nek. We noemden hem daardoor ‘rampedeplamp’.”

,,En een fijne school. De openbare aan het Maandereind. Ja, juffrouw Baljet, wie heeft er niet les van gehad? Drie gezusters Baljet, herinner ik me. Twee onderwijzeressen en een pianodocente van de Amsterdamseweg. Volgens mij was één van hen getrouwd met schrijver Jac. Gazenbeek.”

De crisisjaren. Een arme, maar mooie tijd, kijkt de 88-jarige Joop Righolt terug. Maar de Tweede Wereldoorlog brak uit. School ging gewoon door, maar opeens werd opgroeien in vrijheid verstoord. ,,De details blijven voor altijd hangen. Nooit zal ik de noodkreet van buurvrouw Jansen, er woonden nogal wat families met die achternaam in ‘t ‘Bunschoter’, vergeten. Ze had dertien kinderen. Ze kreeg het bericht dat de jongste was gesneuveld tijdens de eerste dagen van de bezetting.”

'VUILE NSB'ER' ,,Het was gewoon opletten geblazen toen. Je kon niemand vertrouwen. Veel meer Nederlanders dan we willen toegeven, hadden sympathieën voor de Duitsers. Het was pas een paar maanden voor de bevrijding dat mijn moeder een buurtgenoot durfde uit te maken voor ‘vuile NSB’er’. Na de bevrijding werd daar inderdaad een uniform van die beweging aangetroffen.”

,,Voorzichtig zijn dus. Mijn broer Theo was toen 15 jaar, met een flink postuur. Bang om opgepakt te worden voor de ‘arbeitseinsatz’, mocht ik de boodschapjes doen. Na mijn lagere schooltijd zei mijn vader: ‘blijf jij eerst maar eens een jaartje thuis’. Dat had voor timmerlieden ook te maken met het gebrek aan hout. Kwaliteitshout dan. Langzaam groeiend dennenhout uit Scandinavië. Vele schepen weerstonden torpedo-aanvallen van de Duitsers niet.”

Zondag 17 september 1944 ging de operatie ‘Market Garden’ van start. Voorafgaand aan de landingen bestookten geallieerde bommenwerpers doelen rond de landingsgebieden. In Ede waren deze gericht op de Duitse luchtdoelartillerie (Flak), maar ze troffen nauwelijks doel. Wel richtten deze bombardementen veel leed en grote schade aan in het dorp, vooral in Ede-Zuid. In totaal kwamen die dag 69 burgers om het leven.

We hadden geen idee wat er gebeurde

,,Ja, dat laatste jaar”, mijmert Joop Righolt alsof het gisteren was. ,,We hadden geen idee wat er gebeurde. Je hoorde soms wel iemand iets roepen, maar nieuws vernam je toen natuurlijk lang niet zo snel als nu het geval is. Je ging op het geluid af. Met groenteboer Hendriks van de Bunschoterweg is mijn vader naar Zuid gegaan. Hij was ploegleider bij de BB, Burger Bescherming, en mijn vader zijn rechterhand. Het moet verschrikkelijk geweest zijn. Zo’n beetje als eerste slachtoffer trof hij zijn eigen dochter aan, die op weg naar de kerk dodelijk was getroffen.” 

,,En ’s middags volgden honderden vliegtuigen met gliders. Ik vergeet dat geluid nooit meer. Wat gebeurde er in godsnaam? Ze vlogen over het dorp naar het oosten. Door het hoogteverschil en bomen zagen we niet dat er parachutisten werden gedropt op de heide. Dat hoorden we later wel aan het mitrailleurvuur. Hollandse SS’ers op fietsen hadden zich in de bosrand verschanst en schoten vele geallieerden al in de lucht dood. Ze waren kansloos.”

,,Tegen het einde van de oorlog durfde je natuurlijk ook iets meer. Zo had ik van de auto van de Duitsers een keer een zure kuch, brood, gestolen. Ik ging er via het paadje achter de Driehoek en de Bergstraat vandoor. Er werd geschoten, maar niet echt gericht. Ik vluchtte de tuin van dorpsagent Gossink in. Dat was veilig. Hij vond alles best, maar niemand kwam zijn erf op om iemand op te pakken.”

Na de oorlog meldde Righolt zich bij de Ambachtsschool in Wageningen. Samen met meerdere klasgenoten van de school aan het Maandereind, zoals buurtgenoot Leendert Jansen, waar hij veel mee omging.

TIMMERMAN ,Leendert ging voor machine-bankwerker, later is hij geloof ik naar de marine en luchtmacht gegaan. Ik leerde voor timmerman. Net zoals mijn hele familie zo’n beetje. Mijn vader en zijn broer hebben dertig jaar een bedrijf in Bennekom gehad.”

Er brak een mooie tijd aan. De wederopbouw. We maakten deel uit van ‘Ede Oké’, een buurtvereniging Kleefsehoek/Op den Berg. Zo werd onder anderen bij Leendert Jansen thuis in de keuken fanatiek gefiguurzaagd. Samen met buurtgenoten als Arie van der Voet, Theo Righolt, Wim van As en Henk Diekema speelgoed maken voor de kinderen.”

De tuin van Righolt, op het altijd onverhard gebleven gedeelte van de Kleefseweg, grensde aan de woningen van Op den Berg. ,,Ik weet het nog precies”, noemt hij op. ,,Cor van Gestel op nummer 1, dan Vlag, Jansen, Ten Ham, Dijkland, Peet Barten en wat hogerop de ‘jongens Pol’, met overwegend zonen en even hogerop de familie ‘meisjes Pol’.”

Hij reed kaarsrecht de berg op

,,Ja, Peet Barten, een markant figuur. Die lustte wel een borreltje, maar waar de meesten in zo’n toestand bij kolenboer Van der Voet vanwege het hoogteverschil al afstapten, had zich toch op een of andere manier weten aan te leren na een bezoek aan Café de Roskam kaarsrecht de berg op te fietsen. Ik weet dat zijn vrouw nogal streng was. Misschien heeft dat meegeholpen?”

Nu zou dat gelukkig niet meer kunnen

,,Wat een toptijd ook voor de middenstand. Jongenotter, Van Deutekom, Holtrust, op nagenoeg iedere hoek van de straat had je wel een slager, bakker of kruidenier. Achteraf gezien waren er natuurlijk ook mindere dingen. De komst van supermarkt Kijkgrijp bijvoorbeeld, waarna in snel tempo de halve Grotestraat, inclusief een geweldige markt, verleden tijd was. En het bedrijf Hanstede, achter de tuin van melkboer Gert van de Hoeve. Ze smolten daar oude gasmeters voor het winnen van tin. Of het nu hoge of lage druk was, het ging altijd door. Mede door alle moestuinen in de omgeving moet dat gewoon heel erg ongezond geweest zijn. Nu zou dat gelukkig niet meer kunnen.”

Navraag heeft overigens opgeleverd dat het bedrijf de gemeente destijds heeft aangeboden zuiveringsinstallaties aan te brengen. Dit werd volgens zoon Johan Hanstede van de hand gewezen. De wijk zou toch afgebroken worden, luidde het argument. Hanstede verhuisde met de smelterij naar Gendt en functioneerde daar volgens de toen geldende milieu-eisen. In Ede werd op de plaats van de fabriek enige tijd een Cash- and Carry gerund. 

GENEALOGIE Righolt verhuisde in 2005 naar Bennekom. Kort daarna overleed zijn vrouw Riet Bakkenes. Dat Joop Righolt het verleden niet loslaat, blijkt wel uit één van zijn liefhebberijen, familiegeschiedenis of genealogie. Samen met een familielid van zijn vrouws kant, B. Bakkenes, eindigde het stamboek in 1535. ,,We hebben het in 2009 gebundeld: ‘Hofsteden in het Overwoud in het Schoutambt Ede, Kerspel Lunteren’. Na elf jaar kregen we onlangs weer twee aanvragen. We hebben dus toch wel iets voor de historie van Ede gedaan.”

,,Ik ben veel met de geschiedenis van Ede bezig. Ook via Facebookgroep en zo. Sommigen doen alsof ze veel weten, maar ze weten eigenlijk weinig.”

Het moet wel een beetje romantisch zijn

Tussendoor luistert de voormalig timmerman graag naar muziek. ,,Licht klassiek. Niet van dat zware. Het moet wel een beetje romantisch zijn.”

Joop Righolt is gelukkig met zijn familie. In het bijzonder met zijn dochter Ans, kleindochter Riëtte en schoonzoon Frans. ,,Ze zijn mijn mantelzorgers. Ik ben er heel dankbaar voor. Frans komt een of twee keer per week voor me koken en koopt zelf in. Hij gaat pas weg als de vaat aan de kant is.” 

Door Henny Jansen

Facebook Leendert Welgraven
Foto: Facebook Leendert Welgraven
Kleefseweg 19; 1962: de vuilnisbak van de familie Righolt staat aan de weg
Museum Oud Ede
Foto: Museum Oud Ede
Hoek Bergstraat/Kleefseweg. Rechts Drukkerij Peereboom; 1970
Collectie Jan van der Voet
Foto: Collectie Jan van der Voet
Kleefseweg: op de achtergrond de schoorsteen van smelterij Hanstede. ,,Dat zou nu nooit meer mogen."
Privécollectie Ruut Wegman
Foto: Privécollectie Ruut Wegman
Hoek Kleefseweg/Op den Berg. In het midden het terrein van kolenhandel Van der Voet.
Coll. GLD
Foto: Coll. GLD
1959: Stadsdienst lijn 62 van de NMB rijdt door de Bunschoterweg
Coll. GLD
Foto: Coll. GLD
Kleefseweg 19 in 1980. Laatste bewoner was J.H.Wiggers, oud -lichtdrukker bij de dienst van Gemeentewerken
Coll. GLD
Foto: Coll. GLD
1967: Bunschoterweg, met links de garage van Koetsier
Henny Jansen
Foto: Henny Jansen
Volkstuintjes aan de Kreelseweg in 2020, naast de voormalige vuilnisbelt van Koetsier
Historisch Museum Ede
Foto: Historisch Museum Ede
De oostzijde van de Kleefseweg, nabij Rijksweg N224. De woning van de familie Van Dijk
Facebook Yvonne Rufi
Foto: Facebook Yvonne Rufi
1962: Venter van het ijsfabriekje 'IJs Koning' aan de Bunschoterweg
Facebook Leendert Welgraven
Foto: Facebook Leendert Welgraven
1967: Eerste pand links: het kruidenierszaakje van Pimmetje Hoef, Pim van der Hoeve
Henny Jansen
Foto: Henny Jansen
1972: Boodschappenboekje Pimmetje Hoef
Henny Jansen
Foto: Henny Jansen
Bunschoterweg anno 2020. Rechts de Paasbergschool
Eileen Rothuis-Moulton
Foto: Eileen Rothuis-Moulton
'Bunschoterweggers' bij het leugenbankje
Henny Jansen
Foto: Henny Jansen
De 88-jarige Joop Righolt is nog geregeld actief op Facebook
Ria Foss-Van Rijswijk
Foto: Ria Foss-Van Rijswijk
1959: Spelende kinderen op het hoge gedeelte van Op den Berg, voor huisnummer 45 van de familie Van Ginkel
Henny Jansen
Foto: Henny Jansen
Op den Berg 45 in 2020
Archief gemeente Ede
Foto: Archief gemeente Ede
Vanaf de Oude Kerk: onder Driehoek, daarboven Bergstraat, Arthur van Schendellaan en links Kleefseweg/Op den Berg
Henny Jansen
Foto: Henny Jansen
2020: Vanaf huisnummer 13 bestaat Op den Berg nog
Henny Jansen
Foto: Henny Jansen
1972: Op den Berg 5
Henny Jansen
Foto: Henny Jansen
Brandverzekering Op den Berg 5: 1943
Coll. GLD
Foto: Coll. GLD
1975: Kreelseweg
Gemeente-archief Ede
Foto: Gemeente-archief Ede
1970: Kreelseweg
Beeldbank Ede
Foto: Beeldbank Ede
Splitsing Kreelseweg/Kleefseweg
Coll. GLD
Foto: Coll. GLD
1969: Kreelsedwarsweg
Henny Jansen
Foto: Henny Jansen
Brandverzekering Kreelscheweg 34c: 1924
Henny Jansen
Foto: Henny Jansen
2018: Kreelse Plas. De Kreelseweg is met bijna zes kilometer nog altijd een van de langste wegen van Ede en loopt door tot de Mosselseweg
Henny Jansen
Foto: Henny Jansen
Het laagste gedeelte van de Kreelseweg heet tegenwoordig Bunschoterpad
Facebook Leendert Welgraven
Foto: Facebook Leendert Welgraven
1969: Bospoort, eerste weg links is de Kreelseweg, nu Bunschoterpad
Joop Righolt
Foto: Joop Righolt
‘Hofsteden in het Overwoud in het Schoutambt Ede, Kerspel Lunteren’. Na elf jaar kregen we onlangs weer twee aanvragen.”
Joop Righolt
Foto: Joop Righolt
Stamboomonderzoek tot 1535