Het is inmiddels 6,5 jaar geleden. Media uit alle hoeken van de wereld kwamen in augustus 2013 naar Londen toe om het nieuwe voedingswonder met eigen ogen te aanschouwen: de eerste hamburger gemaakt van kweekvlees. De kosten? 250.000 euro. Maar daar maakte niemand zich druk om. Sergej Brin, één van de oprichters van zoekmachine Google, had de portemonnee getrokken om te laten zien dat het mogelijk was om een kweekhamburger te ontwikkelen. Drie fijnproevers kregen de eer om te proeven. Dat viel niet tegen: de kweekhamburger smaakte naar echt vlees, zo was hun gezamenlijke conclusie.

De hamburger was gemaakt onder leiding van Mark Post, hoogleraar vasculaire fysiologie aan de Universiteit van Maastricht. Drie jaar later was Post ook een van de grondleggers van Mosa Meat, een Nederlands bedrijf dat ook zetelt in de hoofdstad van Limburg. Mosa Meat heeft als motivatie om een 'nieuwe methode te vinden om echt vlees te maken om onze snelgroeiende bevolking op een duurzame, gezonde en diervriendelijke manier te voeden'. Het bedrijf heeft de verwachting uitgesproken dat volgend jaar - weliswaar nog op kleine schaal - kweekvlees aan horeca geleverd kan worden.

DOORBRAAK Eltjo Bethlehem herinnert de wereldwijde aandacht voor de eerste kweekhamburger nog goed. Hij is businessmanager van het Barneveldse Poultry Expertise Centre, het praktijkcentrum dat innovaties en kennis in de pluimveesector wil aanjagen. Bethlehem: ,,Destijds had ik het idee dat de doorbraak van kweekvlees al nabij zou zijn, maar sindsdien is het voor een beetje stil gebleven." Uiteraard volgt hij het thema op afstand. ,,Ik heb het idee dat er nog wel veel water door de Rijn moet stromen voordat consumenten daadwerkelijk kweekvlees kunnen kopen. Aan de andere kant kan het ook heel snel gaan. Er zitten grote bedrijven achter en er worden miljoenen euro's geïnvesteerd in de ontwikkeling van kweekvlees."

De redactie selecteert, voor u, wekelijks een aantal belangrijke en spraakmakende verhalen uit de regio.

Die constatering van Bethlehem klopt. Overal ter wereld wordt gewerkt aan innovaties op het gebied van vlees uit laboratoria. De Duitse pluimveevleesproducent PHW-groep is bijvoorbeeld een samenwerking aangegaan met SuperMeat. Dit is een start-up uit Israël die uit lichaamscellen van de kip de komende jaren pluimveekweekvlees op de markt wil brengen. En opvallend bij die plannen is de belofte dat de prijs van de kweekkip volgens SuperMeat op het hetzelfde niveau zal liggen als echt kippenvlees.

Ook op het gebied van eieren zijn op dit front innovaties te melden. Zo is er in de Verenigde Staten Just Egg, dat synthetische roereieren verkoopt. ,,Gemaakt van planten, niet gelegd door kippen." Het bedrijf claimt dat het roerei 'smaakt naar eieren'. Daarnaast werkt dit Amerikaanse foodtechbedrijf ook aan diverse vormen van kweekvlees. Verder is dichtbij huis de opkomst van plantaardige 'eiproducten' ook al waar te nemen. In veel supermarkten is vegan mayonaise – dus zonder eieren – inmiddels ruimschoots verkrijgbaar.

DUURZAAM De techbedrijven die achter deze innovaties zitten, zien brood in de stijgende vraag naar voedsel, tegen de achtergrond dat de huidige productie van vlees en zuivel een grote negatieve impact heeft op het milieu. Kweekvlees kan duurzaamheidsvoordelen opleveren ten opzichte van 'dierlijk' vlees. Het grondgebruik, de hoeveelheid water en de uitstoot van broeikasgassen zoals CO2 en methaan zouden flink verminderd kunnen worden. Ook zijn er veel minder grondstoffen zoals granen voor kippen of gras voor koeien nodig voor de dieren geslacht worden.

Daarnaast wijzen dierenwelzijnsorganisaties uiteraard op diervriendelijkheid. Voor kweekvlees hoeven er namelijk geen dieren geslacht te worden. Voor de vervaardiging van kweekvlees worden namelijk stamcellen van levende dieren genomen, die zich onder de juiste omstandigheden in een bioreactor vermeerderen en uiteindelijk spiervezels vormen. Dat vormt de basis van een vlezige massa oftewel: een lapje kweekvlees.

[BEDREIGING] Komt een doorbraak van kweekvlees tot stand, dan zou dat grote gevolgen kunnen hebben voor de huidige veehouderijen in de Gelderse Vallei. In dat scenario is het niet ondenkbaar dat het aantal dieren op boerderijen drastisch zal slinken. ,,Het is logisch dat veehouders een eventuele doorbraak van kweekvlees als bedreiging zien. Bij de productie voor kweekvlees zijn grootschalige fabrieken vol met grote bioreactoren op dit moment goed voor te stellen", reageert prof. dr. Cor van der Weele. Zij is als hoogleraar humanistische wijsbegeerte verbonden aan de Wageningen University en doet onder meer onderzoek naar maatschappelijke processen rond kweekvlees.

Zij legt uit dat de maatschappij langzaam maar zeker anders gaat denken over dierlijke producten. Aan het eten van vlees houden mensen een 'dubbel gevoel' over. ,,Aan de ene kant vinden mensen vlees erg lekker, ze lusten het graag. Aan de andere kant voelen ze zich wel steeds meer bezwaard vanwege de intensieve veehouderij die ze ermee in stand houden, het gebrek aan dierenwelzijn en de negatieve effecten op het milieu en klimaat", schetst Van der Weele.

Ondanks dat dubbele gevoel lijkt de consument zich daar niet anders door te gedragen. ,,Als je kijkt naar de vleesconsumptie, dan kun je dat inderdaad stellen. Die neemt niet direct af. Maar uit onderzoek blijkt dat onder de oppervlakte wel degelijk veranderingen waarneembaar zijn. Het eten van vlees van dieren is minder vanzelfsprekend aan het worden."

GROTE VERANDERING Vanuit dat inzicht ziet Van der Weele zeker potentie voor een doorbraak van kweekvlees. Zij legt uit dat kweekvlees een sterke relatie heeft met vlees, meer dan bijvoorbeeld een plantaardige hamburger. ,,Dat heeft natuurlijk ook te maken met de dierlijke cellen waar dat vlees van gemaakt wordt. Juist omdat dat dubbele gevoel over vlees bestaat, zou kweekvlees wel eens een grote verandering kunnen betekenen." Eigenlijk werkt het als volgt: hoe vaker mensen in aanraking komen met kweekvlees of andere alternatieven, hoe meer ze eraan gewend raken ,,Dan wordt kweekvlees gewoner en gewoon vlees vreemder."

Van der Weele doet vooral sociaal-wetenschappelijk onderzoek naar kweekvlees. Over de technologische en economische uitdagingen waar de ontwikkelende bedrijven tegenaan lopen, kan zij niet veel zeggen. ,,Maar ik denk dat het goed is als boeren in de regio hun ogen niet sluiten voor deze ontwikkelingen. Ik praat met boeren over de vraag hoe kweekvlees past in de boerderij van de toekomst. Natuurlijk lijkt dit thema op het eerste gezicht een bedreiging, maar het kan misschien ook een kans zijn."

Ook Bethlehem van het Poultry Expertise Centre denkt dat het goed is als boeren hun ogen niet sluiten voor deze ontwikkelingen. ,,Dat het een revolutie kan ontketenen, is denkbaar. Aan de andere kant neem ik ook waar dat de wereldbevolking groeit en dat de vraag naar dierlijke eiwitten nog steeds stijgt. De opkomst van kweekvlees betekent niet direct het einde van de vraag naar kip of eieren. Ze kunnen elkaar misschien aanvullen. Dat kan ook gelden voor andere eiwitten, bijvoorbeeld afkomstig uit insecten of planten. Het één wil het ander niet uitsluiten. Ik denk dat het daarom belangrijk is om met open blik naar de toekomst te kijken. We leven in een heel interessante tijd", benadrukt Bethlehem.

KWEEKVLEESFABRIEKJE De ervaring van Van der Weele is dat pluimveehouders op uiterst verschillende manieren kunnen reageren. Twee jaar geleden verzorgde zij twee keer een inhoudelijke bijdrage tijdens het landelijke Pluimvee Symposium. ,,Dat was heel interessant. De eerste sessie leverde een constructief gesprek op, waarbij de aanwezige pluimveehouders nadachten over de kansen voor extensieve landbouw in combinatie met een eigen kweekvleesfabriekje op het boerenerf, eigenlijk vergelijkbaar met boeren die op hun boerderij yoghurt of kaas maken en die zelf verkopen", herinnert Van der Weele zich.

De tweede sessie verliep heel anders. ,,Vanaf de eerste paar minuten werd er defensief gereageerd door de aanwezige boeren, waardoor het gesprek een heel andere sfeer kreeg. Kweekvlees was voor hen enkel en alleen een bedreiging. Op zich goed te begrijpen, maar ik denk dat het met het oog op alle maatschappelijke veranderingen verstandig is een open oog te hebben voor nieuwe opties."

Dat kweekvlees de consumentenmarkt bereikt en ook invloed zal hebben op de huidige agrarische bedrijven, dat lijkt een kwestie van tijd. Voor Van der Weele staat dat ook vast, juist vanwege dat 'dubbele gevoel' onder consumenten. Alle ontwikkelingen, van de aangekondigde doorbraken op het gebied van kweekhamburgers in restaurants tot de veganistische mayonaise in de supermarkten, wijzen daarop. Welke alternatieven op den duur meer en minder succesvol zullen zijn blijft een open vraag.

Sterker, dat de Duitse pluimveevleesproducent PHW-groep zich ook toelegt op het ontwikkelen van kweekvlees, geeft te denken. En zo zijn er meer voorbeelden te benoemen: Vleesgigant VION kondigde in oktober aan dat de runderslachterij in Leeuwarden sluit en dat op die plek gestart wordt met de verwerking van plantaardige producten. Dat zijn duidelijke tekenen aan de wand, zo schetst Van der Weele. ,,Het geeft aan dat zelfs de grote vleesbedrijven niet meer op één paard durven wedden."

Door Edward Doelman

Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (www.fondsbjp.nl)

Mosa Meat
Foto: Mosa Meat
Voor de vervaardiging van kweekvlees worden namelijk stamcellen van levende dieren gebruikt.