In veel gemeenteraden (ook Ede) staat de uitkomst al vast voordat de vergadering begint: ‘Het debat maakt weinig verschil’

11 maart 2026 om 10:13 Politiek

EDE In de gemeenteraad van Ede wordt gedebatteerd, vragen gesteld en gestemd over alles wat er in de gemeente speelt. Maar hoe vrij is die stem eigenlijk? Bureau Spotlight analyseerde stemmingen uit de raadsvergaderingen in verschillende gemeenten in de Foodvalley. De uitkomst laat zien dat partijen die samen het gemeentebestuur vormen in de meeste gemeenten opvallend eensgezind stemmen.

door Esmee Lam

In een gemeenteraad werken meerdere partijen samen om een bestuur te vormen: het college van burgemeester en wethouders. Die samenwerkende partijen heten de coalitie. De overige partijen vormen de oppositie. Coalitiepartijen spreken bij het begin van een bestuursperiode af hoe zij de gemeente willen besturen, vastgelegd in een coalitieakkoord.

EIGEN KOERS

Het coalitieakkoord legt niet alleen bestuurlijke ambities vast, maar bepaalt ook de dynamiek in de raadszaal. Wie samen een akkoord ondertekent, heeft belang bij het uitvoeren ervan. Dat schept een logica: coalitiepartijen steunen de voorstellen van hun eigen wethouders en wijken zelden af van de gezamenlijk afgesproken lijn. Soms is het bewuste discipline, soms simpelweg vertrouwen in de wethouder die je zelf hebt aangesteld. Maar het effect is hetzelfde: wie in de coalitie zit, stemt anders dan wie erbuiten staat. En als de uitkomst van tevoren vaststaat, wat voegt het debat dan nog toe?

De data uit Ede maken dat zichtbaar. De coalitie van SGP, ChristenUnie, GemeenteBelangen, CDA en PvdA – vijf partijen die samen een stevige meerderheid vormen in de gemeenteraad – heeft met zeven tot 21 procent relatief meer onderlinge bewegingsruimte dan andere gemeenten in de regio. Maar dat neemt niet weg dat de grote lijnen vastliggen: bijna negentig procent van de voorstellen van het college wordt uiteindelijk aangenomen.

Bijna negentig procent van de voorstellen van het college wordt uiteindelijk aangenomen

Binnen de coalitie is het vooral de PvdA die regelmatig een eigen koers vaart. Met twee zetels heeft dat echter weinig effect op de uitkomst. CDA en GemeenteBelangen stemmen in ruim negentig procent van de gevallen hetzelfde. Het CDA stemt ook vaak gelijk met de SGP (83 procent) en de ChristenUnie (80 procent). Daarmee zit het CDA bijna altijd in de meerderheid.

CDA-fractievoorzitter Anne-Jan Telgen herkent dat beeld. ,,Binnen de partij maken we er een grapje van: we houden bij of we winnen of verliezen. Soms hebben we het maar drie keer ‘fout’ van de 25 stemmingen.”

HET DEBAT VÓÓR DE RAAD

Een belangrijk deel van de verklaring ligt in hoe gemeenteraden werken. Voordat een voorstel in de raadsvergadering in stemming komt, bespreken raadsleden het eerst in commissievergaderingen. Daar wisselen ze standpunten uit en wordt vaak al duidelijk hoe partijen zullen stemmen.

SGP-fractievoorzitter Gerrit Flier uit Ede herkent dat beeld. ,,In negen van de tien gevallen weet je na zo’n vergadering al wat de verhoudingen worden bij een voorstel.”

CDA-fractievoorzitter Anne-Jan Telgen windt er geen doekjes om: ,,Als wij het ergens niet mee eens zijn, wachten we de vergadering niet af. Dan hebben we die discussie al eerder met de wethouder.”

In andere gemeenten in de regio is het patroon vergelijkbaar. In Nijkerk worden de meeste voorstellen unaniem aangenomen en worden standpunten vooraf al afgestemd in commissievergaderingen of informele gesprekken. Volgens ChristenUnie-SGP-raadslid Hans Lok schuurt dat soms met het idee van een openbaar debat. ,,Het neigt naar achterkamertjespolitiek”, zegt hij. ,,De verschillen worden vroeg gladgestreken.” Bureau Spotlight publiceerde hierover vorige week een uitgebreider artikel in De Stad Nijkerk.

‘VOOR DE BÜHNE’

Voor partijen buiten de coalitie heeft de eensgezindheid van de coalitie directe gevolgen: zij stemmen vaker aan de verliezende kant. In Ede zitten Mens en Milieu en Forum voor Democratie het vaakst in de minderheid.

Fractievoorzitter Erik Wesselius van Mens en Milieu Ede ziet in de raad duidelijke coalitiediscipline. ,,Partijen die in het college zitten houden vaak vast aan het coalitieakkoord. Dan houdt het debat in de raad soms al op.”

Toch kiest Wesselius er bewust voor zijn positie te blijven innemen: ,,Ook al weet ik dat een voorstel geen enkele kans maakt, dan stem ik toch zoals ik stem. Het is belangrijk dat er in de raad ook afwijkende geluiden klinken.”

Het is belangrijk dat er in de raad ook afwijkende geluiden klinken

Forum voor Democratie-raadslid Wesley Glasmacher stemt in de helft van de gevallen tegen. ,,Wat ik jammer vind, is dat we meestal uit A of B kunnen kiezen in plaats van ja of nee. Ruimte is er wel, maar vaak vooral voor de bühne.”

In Barneveld liggen de verhoudingen op het scherpst. De coalitie van SGP, Lokaal Belang en ChristenUnie is strak: partijen wijken slechts zes tot acht procent van de stemmingen van elkaar af, terwijl de verschillen tussen coalitie en oppositie er zelfs groter zijn dan in de Tweede Kamer. Pro’98-fractievoorzitter Arjen Korevaar ziet meerwaarde in een stevig debat. ,,Dit hoort wat mij betreft bij een goed functionerende raad en bij onze controlerende taak.” 

Tegelijk ziet hij een risico als de uitkomst ondanks dat openlijke debat toch vastligt. ,,Als coalitiepartijen elkaar blijven vasthouden, werkt dualisme niet goed. Dat zegt mogelijk meer over het onderling vertrouwen dan het vertrouwen in het algemeen. Een wethouder werkt voor de raad, niet voor een coalitie.”

VEENS RAADSAKKOORD

Veenendaal kiest een andere aanpak en vormt daarmee een uitzondering in de Foodvalley-regio. Partijen spreken er vooraf gezamenlijke doelen af zonder een vaste coalitie en oppositie te vormen: een raadsakkoord. De vier partijen die een wethouder leveren wijken in zeventien tot 26 procent van de stemmingen van elkaar af en eindigen regelmatig in de verliezende minderheid. Daardoor verschuiven meerderheden vaker per onderwerp en kan een debat de uitkomst daadwerkelijk veranderen.

Politiek bestaat bij de gratie van verschil

Volgens Lianne van Kalken, wethouder in Vlaardingen en gepromoveerd op raadsbreed werken, past dat bij dit model. ,,Politiek bestaat bij de gratie van verschil”, zegt ze. ,,Een raadsakkoord kan ervoor zorgen dat vaker met wisselende meerderheden wordt gewerkt.”

AMATEURS TEGEN DE PROFS

Veel raadsleden zien zichzelf als controleur van het college, het dagelijks bestuur van de gemeente. Maar dat is een misverstand, zegt John Bijl, directeur van het Periklesinstituut en begeleider van gemeenteraden door heel Nederland. ,,De raad controleert niet de macht. De raad ís de macht. Zo staat het in onze Grondwet.”

In de praktijk werkt het echter vaak anders, vertelt Simon Otjes, hoofddocent Nederlandse politiek aan de Universiteit Leiden. Raadsleden doen hun werk naast een gewone baan. Wethouders werken fulltime en hebben een ambtelijk apparaat achter zich dat voorstellen voorbereidt en doorrekent. ,,Het is eigenlijk alsof je een amateurvoetbalteam tegenover een professioneel team zet. Dat is geen eerlijke wedstrijd.” Daardoor verschuift de macht in de praktijk vaak naar het college.

Het is eigenlijk alsof je een amateurvoetbalteam tegenover een professioneel team zet

Toch ligt de keuze voor een andere bestuursstijl bij de raad zelf, benadrukt Otjes. ,,Je hebt politieke culturen die meer op consensus gericht zijn en culturen die meer op conflict gericht zijn.” Die cultuur is geen gegeven, maar een keuze. Partijen kunnen dat na de verkiezingen vastleggen. ,,Bijvoorbeeld door te kiezen voor een raadsakkoord. Daarmee vervalt de vaste scheiding tussen coalitie en oppositie en kan per onderwerp een andere meerderheid ontstaan.”

REACTIE EDESE PARTIJEN

Bureau Spotlight heeft de resultaten voorgelegd aan alle fracties in de gemeenteraad van Ede. 

Het CDA ziet geen reden voor een andere aanpak. Anne-Jan Telgen: ,,De huidige manier van samenwerken werkt voor ons prima.” Volgens hem is het zorgvuldig voorbereiden en afstemmen van voorstellen juist ,,de ultieme vorm van democratie.” 

GemeenteBelangen-fractievoorzitter Gabrielle Hazeleger herkent zich in de cijfers, maar benadrukt dat haar partij altijd een eigen afweging maakt: ,,GemeenteBelangen Ede stemt niet omdat het politiek handig is, maar omdat wij kijken naar wat het beste is voor onze inwoners.” 

Forum voor Democratie ziet in een raadsakkoord een mogelijke stap vooruit, maar stelt wel een voorwaarde: het mag niet opnieuw een document worden ,,dat het politieke debat smoort.” 

De ChristenUnie ziet geen meerwaarde in een raadsakkoord omdat het ,,vooral op hoofdlijnen blijft.” Juist op gevoelige onderwerpen als betaalbare woningen, waarover de partij het oneens is met coalitiepartners SGP, GemeenteBelangen en CDA, wil de ChristenUnie ,,heldere afspraken” kunnen maken.

De overige fracties hebben niet gereageerd op de vragen.

Onderzoeksverantwoording
Samen met Pointer (KRO-NCRV) verzamelde Bureau Spotlight stemmingen van Nederlandse gemeenteraden. Voor deze serie analyseerde Bureau Spotlight ruim drieduizend stemmingen in zeven gemeenten in de Foodvalley. Voor dit verhaal is specifiek gekeken naar Barneveld, Ede, Nijkerk en Veenendaal, de vier grootste gemeenten van de Foodvalley. Voor Barneveld zijn gegevens geanalyseerd tot 2024. De cijfers meten hoe vaak een partij meestemt met de coalitiemeerderheid. Daarnaast is gekeken hoe vaak twee partijen hetzelfde stemmen. Dat zijn twee verschillende metingen.

Deze publicatie is mede tot stand gekomen met een financiële bijdrage van het Mediafonds Ede.