De geschiedenis van Ede, dominee Paauwe
14 juni 2026 om 07:06 Historie Geschiedenis van Ede Nieuws uit BennekomEDE ‘Ede heeft geen geschiedenis’ of ‘voor de komst van de ENKA-fabriek leefden mensen hier in een hutje op de hei’. Het zijn kreten die gemeentearchivaris Rob Urban en Peter van Beek, schrijver van het boek ‘Verhaal van Ede’, niet onderstrepen. Op basis van hun kennis duiken we in deze rubriek elke aflevering in onze Edese geschiedenis. Vandaag: dominee Paauwe.
door Denise Hoek
De schemer hangt al over Bennekom wanneer Grietje haar omslagdoek strakker om zich heen trekt. Het grind knarst onder haar schoenen terwijl ze het smalle pad volgt langs de boerderijen. Ze is niet de enige. Verderop lopen meer mensen dezelfde kant op, zwijgend, met de handen diep in de jaszakken tegen de kou. Niemand noemt het hardop, maar iedereen weet waar ze naartoe gaan.
Niet naar de kerk. Daar komt Grietje al maanden niet meer. Sinds dominee Paauwe vertrokken is, voelt het gebouw voor haar anders aan. Te stil misschien, of juist te leeg van wat zij er vroeger hoorde. Haar man begrijpt het niet goed. Kerk is kerk, zegt hij, en een mens hoort zich niet te mengen in ruzies tussen dominees en besturen. Toch laat hij haar gaan.
Bij een boerderij aan de rand van het dorp brandt licht achter de gordijnen. Er staan fietsen tegen de schuur en langs het hek wachten nog enkele mensen voordat zij naar binnen gaan. Binnen is het warm en ruikt het naar natte jassen, turf en boenwas. Stoelen staan dicht op elkaar in de voorkamer. Er wordt weinig gesproken. Dan valt de deur achterin open. De gesprekken verstommen direct. Grietje richt haar blik naar voren en schuift haar handen in elkaar. Voor een moment lijkt de onrust van buiten weg te vallen.
Feiten achter het verhaal
In de vorige aflevering van de geschiedenis van Ede kwamen de kleinere afsplitsingen binnen de gereformeerde kerk al aan bod. Deze keer zoomen we in op een predikant in Bennekom die daarin een opvallende rol speelde. Dominee Jan Pieter Paauwe, verantwoordelijk voor een bijzondere kerksplitsing, werd op 18 oktober 1872 geboren in Smitshoek, onder Rotterdam, als derde kind en enige zoon in een hervormd gezin.
Het leven van de jonge Paauwe begon niet eenvoudig. Al op jonge leeftijd verloor hij zijn ouders, waardoor hij acht jaar in het Gereformeerd Burgerweeshuis in Rotterdam woonde. Ook met de kerk had hij een moeizame verhouding. Predikanten konden hem maar moeilijk overtuigen; op Paauwe kwamen zij over alsof ze zelf niet geloofden wat ze verkondigden. Zelfs tijdens het godsdienstonderwijs bleef hij met twijfels zitten.
HERVORMD PREDIKANT
Tot andere kerkelijke gemeenschappen voelde hij zich evenmin aangetrokken. In het boek ‘Als een eenzame mus’ van Lodewijk Dros staat zijn gevoel treffend verwoord: ,,Ik heb in mijn jeugd de kerk trouw bezocht, maar ik kan mij niet herinneren dat ik het ooit gehoord heb”, aldus Paauwe. Hoe hij uiteindelijk predikant werd in Bennekom? Daar zaten nog wat stappen tussen.
Lees onze eerdere artikelen in de serie de Geschiedenis van Ede in ons dossier.
In 1893 verhuisde Paauwe naar Utrecht om zendeling te worden. Lang bleef hij daar niet, want niet veel later vertrok hij naar Doetinchem om zijn gymnasiumdiploma te behalen. Daarna keerde hij terug naar Utrecht, waar hij theologie studeerde en predikant werd. Zijn verhaal in Bennekom begon in de zomer van 1907, toen hij daar een beroep aannam.
AFZETTING
,,Binnen de diverse kerkelijke gezindten kreeg je verschillende kleinere afsplitsingen. Daar was dominee Paauwe, die preekte in Bennekom en later werd afgezet als hervormd predikant”, vertelt Van Beek. Zijn afzetting had de volgende oorzaak. Paauwe had grote bezwaren tegen vrijzinnigheid en vond dat de aanhangers hiervan niet beschouwd mochten worden als leden van de christelijke gemeente. Alleen was een groot deel van de leden van de Hervormde gemeente in Bennekom uitgetreden en toegetreden tot de dolerende kerken. Een toename van het aantal vrijzinnigen en daar was Paauwe niet blij mee. Het leidde tot meer conflicten binnen zijn gemeente en de kerkenraad.
Zijn plek binnen de Hervormde Kerk werd nog moeilijker toen Paauwe in december 1911 het gevoel kreeg van herboren en verlost te zijn. Wat hij niet kon accepteren was dat verschillende mensen, waarvan Paauwe het lidmaatschap binnen zijn gemeente had geweigerd wegens hun eigen overtuiging, toch werden aangenomen in andere gemeenten. Zij schreven zich daarna alsnog over naar Bennekom.
HET ONTSTAAN VAN PAAUWEANEN
Het conflict liep steeds meer uit de hand; Paauwe en zijn kerkenraad werden in eerste instantie geschorst door het classicaal bestuur, maar omdat het verschil in inzicht zo hoog opliep, is hij samen met zijn kerkenraad afgezet.
Thuislezers voelen zich niet passen in het regulier kerkverband, maar zijn sterk gelovig
Paauwe verliet samen met zijn vrouw en zoon in 1914 de Bennekomse pastorie en kerk. Toch betekende dat niet het einde van de preken van deze bijzondere predikant. ,,De Paauweanen ontstonden en die bestaan nog steeds”, weet Van Beek. Paauwe begon namelijk te preken op particuliere adressen en die groep werd steeds groter. ,,Dat zijn de thuislezers; deze mensen voelen zich niet passen in het regulier kerkverband, maar zijn sterk gelovig.”
Later kreeg Paauwe zelfs een apart kerkje voor zijn preken. Hij bleef naar Bennekom komen, ondanks dat hij al snel na zijn afzetting in Den Haag is gaan wonen.
CHARISMATISCHE MAN
Hoe komt het dat één dominee zoveel mensen wist te overtuigen? ,,Het was een hele charismatische man met een sterke religieuze overtuiging. Hij had een bepaalde uitstraling waar de mensen gewoon mee weglopen. Ook na zijn overlijden, want je hebt nog steeds Paauweanen. Je zult ze niet vinden, maar ze zijn er nog steeds.”
De meeste preken van dominee Paauwe zijn in druk uitgegeven. ,,Er zijn zelfs geluidsopnames van. De prekenserie hebben jullie hier ook in het archief”, knikt hij naar Urban. Urban: ,,Klopt, het is een hele bijzondere collectie.”
GEDACHTEGOED GAAT VERDER
Dominee Paauwe overleed op 6 juli 1956 in Den Haag. Van zijn gemeente in Bennekom bleef niets over, maar dankzij de Paauweanen leeft zijn gedachtegoed verder.
Meer weten over dominee Paauwe? Lees dan ook ‘Knielen op een bed violen’ van Jan Siebelink, een boek dat gebaseerd is op het verhaal van Paauwe.