Bombardement door geallieerden zorgde voor ‘gek gewetensconflict’: ‘Je kan niet boos zijn op de bevrijders’

EDE Zondag 17 september 1944: een datum die voor altijd in het collectieve geheugen van de stad gegrift staat. Op deze dag, bekend als ‘Zwarte Zondag’, kwamen 71 Edenaren om het leven door een bombardement van de geallieerden. Hoe verwerk je een trauma wanneer ‘de goeden’ verantwoordelijk zijn voor de dood van je naasten? Klinisch psycholoog en oorlogstrauma-expert Martijn Stöfsel belicht in de podcastserie ‘Zwarte Zondag: Het verzwegen bombardement’ de diepgewortelde en complexe gevolgen van dit ‘gekke gewetensconflict’.

door Jessica Kapelle

Martijn Stöfsel, die twintig jaar bij het Sinai Centrum werkte en een historische interesse heeft, beschrijft in de podcast de worsteling van nabestaanden van Zwarte Zondag. Een bombardement door de vijand, zo stelt hij, kent een zekere logica. Maar wanneer de bommen vallen uit de vliegtuigen van de geallieerden, ontstaat een innerlijk conflict. ,,Je wil boos zijn op de daders die jouw gezinsleden vermoord hebben. Maar die daders, dat zijn wel de mensen die je land hebben bevrijd.”

ROUWPROCES

Dit spanningsveld maakt het voor getroffenen lastig om boos te worden, een emotie die volgens Stöfsel juist helpend kan zijn in het rouwproces. Het is een cruciaal mechanisme om het onrecht een plek te geven. Als de daders ook de bevrijders zijn, wordt de drempel om deze gezonde boosheid te uiten, extreem hoog. Veel nabestaanden ervaarden inderdaad geen boosheid richting de geallieerden, al waren er uitzonderingen die hen als ‘fout’ bestempelden – een impopulaire mening in die tijd.

Stöfsel benadrukt dat de dood van naasten door ‘toevalligheden’, zoals bij het bombardement in Ede, vaak als zinlozer wordt ervaren. De slachtoffers hadden ‘er niets mee te maken’. Het is een dilemma: ,,Dan heb je rouw en verdriet. Je leven is overhoop gegooid en daar wil je graag erkenning voor.” De maatschappij reageert echter vaak met de gedachte dat dit nou eenmaal kan gebeuren in oorlog. Hierdoor krijgen nabestaanden minder erkenning voor hun specifieke leed. Dat element van erkenning is volgens de psycholoog juist van essentieel belang, maar is in Ede heel moeilijk geweest.

ZWART-WIT

De diepere psychologische oorzaak van dit soort interne conflicten ligt in onze neiging tot zwart-wit denken. ,,We willen allemaal dat het leven simpel en voorspelbaar is.” Dit uit zich in een duidelijk onderscheid tussen ‘goede mensen’ die alleen maar goede dingen doen, en ‘slechte mensen’ die alleen maar slechte dingen doen. ,,Dan is het gewoon helder en verdraagbaar.”

Het bombardement in Ede door de geallieerden – de ‘goeden’ die slechte dingen deden – confronteert mensen direct met de complexiteit van de werkelijkheid. Dit is verwarrend en ingewikkeld. De afkeer van dit ‘grijze gebied’ en de ingewikkeldheid van toeval hangt samen met onze wens dat het leven voorspelbaar is. ,,Nare gebeurtenissen, zoals Zwarte Zondag, maken mensen bewust van het feit dat het leven niet voorspelbaar is en dat toeval een factor is die een rol speelt, altijd en in ieders leven.” De drang naar een ‘slechterik’ in het verhaal, en het onvermogen om ‘de goede’ iets verkeerd te laten doen, dient als een psychologisch schild tegen de onvoorspelbaarheid van het bestaan.

Wat merken we van deze oorlogstrauma’s in onze huidige maatschappij? En bestaat er iets als generatietrauma? Martijn Stöfsel vertelt erover in de podcastserie ‘Zwarte Zondag: Het verzwegen bombardement’ via edestad.nl/podcast en via Spotify, Podimo en Apple Podcasts. Iedere week is een nieuwe aflevering beschikbaar. In totaal zijn het vier afleveringen van 30 minuten.

In Cultura wordt op maandag 24 november om 20.00 uur een live evenement over de podcastserie gehouden. Aanwezig zijn? Aanmelden kan via www.bureauspotlight.nl. Deelname is gratis.