Een duik in het regenboogverleden van Ede: ‘Die mooie herinneringen pakken ze me niet meer af’

EDE Met al twee jaar op rij een Ede Pride en maandelijkse activiteiten voor lhbti’ers door onder meer jongerenorganisatie Fierce, is er anno 2023 behoorlijk wat te beleven voor deze doelgroep in Ede. Maar lhbti’ers hebben uiteraard al langer een plek in de gemeente. In de lhbti-reeks van Ede Stad.nl duiken we daarom in dit deel terug in het (regenboog)verleden.

door Elyse van den Brink

,,Ik was pas vier toen wij naar Ederveen verhuisden. En in het begin was ik verschrikkelijk alleen.” Het zijn de inleidende woorden van zanger en presentator Robert Long (1943 - 2006) bij een uitvoering van het nummer Perebloesem. In het lied uit 1995 zingt Long over zijn jeugd in Ederveen, waarbij hij kritiek op, naar eigen zeggen, ‘het dorpste dorp van alle dorpen’ en het christelijk geloof niet schuwt.

BUITENBEENTJE

,,Ederveen ... Je kon zo lieflijk zijn en tevens zo hardvochtig voor wie plotseling alleen met zijn problemen kwam te staan”, bezingt Long onder meer in het nummer. Het slaat op zijn ouders, die scheidden toen hij pas vier was, en zijn moeder, die vanaf dat moment de zorg over hem droeg.

,,Ze werkte als huishoudster bij een boer. Gescheiden en alleen met een kind… Het maakte hen in die tijd buitenbeentjes in het gelovige Ederveen. Dat voelde Robert ook aan. Hij dacht later altijd: mensen, wees toch gewoon jezelf”, schetst Longs weduwnaar, theaterproducent Kristof Rutsaert. Hoe lang de twee in het dorp verbleven, kan hij niet zeggen. ,,Maar ik weet wel dat zijn moeder op zijn 13e overleed. Daarna ging hij terug naar zijn vader.”

Rond zijn 13e wist de zanger ook dat hij op mannen viel, vertelt Rutsaert. ,,Ook al had hij er toen de woorden nog niet voor, hij voelde dat er iets anders aan hem was. Dat hij niet alleen vanwege zijn gescheiden moeder een buitenbeentje was.”

(De tekst gaat verder onder de foto.)

Long was naast zanger ook schrijver, componist, cabaretier en radio- en televisiepresentator. - Mens Robert Long Copyright Kippa

Volgens Longs weduwnaar legde de tijd in Ederveen dan ook het artistieke fundament voor zijn latere werk, waarin de zanger zich meer dan eens stevig afzette tegen onder meer de kerk. Zo is ook te horen in Perebloesem. ,,En echt, de goede kanten heb ik nooit verworpen”, zingt Long in de laatste regels. ,,Maar ik weet wel: als God bestaat, dan is hij niet gereformeerd.”

‘T FEESTJE

Een officieel ‘gaycafé’ heeft Ede op dit moment niet. Maar in 1999 was dat wel anders. Toen opende namelijk ‘t Feestje haar deuren aan De Halte 7 in Ede. ,,We hebben vijf jaar lol gemaakt en een plek gecreëerd voor homo’s in Ede en omstreken. Het waren mooie jaren”, blikt voormalig uitbater Robin van Wijk terug. 

De basis voor het bekende café werd gelegd toen Van Wijk in de jaren negentig in contact kwam met mensen die eens per maand een ‘gay soos’ organiseerden. De activiteit, die werd georganiseerd in een bijgebouw van een kerk, had de treffende naam Gay in Ee. ,,Na verloop van tijd bestuurden wij zo’n beetje mee. Maar vanwege de kloof tussen jong en oud gingen we omstreeks 1998 zelf bijeenkomsten organiseren.”

We hebben vijf jaar lol gemaakt en een plek gecreëerd voor homo’s in Ede en omstreken

Het leidde Van Wijk en zijn man naar buurthuis De Meerpaal in Ede-Zuid, waar zij met twee anderen één keer per maand een gaycafé organiseerden. Het succes hiervan mondde uit in de opening van een eigen zaak: ‘t Feestje. ,,Het café werd in het begin gerund door vier man en later alleen door mijn man Fred, met hulp van onder meer mij.”

Met diverse feestjes, karaoke, bingo, en allerhande thema-avonden was er genoeg te beleven. ,,Elke vrijdag en zaterdag was er een dj. En dragqueen Kitty Klit, mijn eigen dragpersona, heeft talloze optredens verzorgd. Of ze hing de diva uit met Betty B. om het publiek - gemixt, maar overwegend gay - te entertainen.”

(De tekst gaat verder onder de foto.)

Archiefbeeld van De Halte uit 1999, met uitzicht op het Museumplein en de Oude Kerk. Gaycafé ‘t Feestje zat op nummer 7, tussen Villa Brutus en Café De Schouw. - Archief Gemeente Ede

MOOIE HERINNERINGEN

Ook buiten de cafémuren entertainde Van Wijk mensen. ,,’t Feestje heeft in die jaren een aantal keer met de Heideoptocht meegedaan, waar gelukkig overwegend positief op werd gereageerd. Mensen juichten ons zelfs toe”, zegt hij. ,,Op een enkele scheldpartij en wat boe-geroep na, hebben we hier mooie herinneringen aan. En die pakken ze me niet meer af.”

Na een aantal succesvolle jaren werd in 2004/2005 de stekker uit het gaycafé getrokken. ,,Door onze werkzaamheden naast ‘t Feestje werd het nachtleven steeds zwaarder. De koek was op”, legt Van Wijk uit. ,,Een kennis heeft nog even geprobeerd de zaak door te draaien, maar al gauw was het einde van ‘t Feestje een feit. Met heel veel voldoening kijken we erop terug. We hebben het toch maar mooi gedaan.”

Inmiddels heeft Van Wijk zich naar eigen zeggen teruggetrokken uit ‘het gaycircuit’. ,,Ik laat het nu over aan de nieuwe generatie. Ik wens ze hierbij veel kracht en sterkte toe, want er is een lange weg te gaan.”

GINKELSE ZAND

De strijd voor acceptatie ervaren ook gebruikers van homo-ontmoetingsplaatsen (HOPs) in Ede. De omstreden afsluiting van de HOP bij parkeerterrein Ginkelse Zand langs de A12 door toenmalig burgemeester Cees van der Knaap in 2016 leidde tot een juridisch steekspel dat voortduurde tot 2019. 

De Raad van State besliste toen in een hoger beroep van de stichting Platform Keelbos, die zich inzet voor het behoud van HOPs, dat het gemeentebestuur bij de afsluiting geen regels had overtreden. Centraal in deze zaak stond de discussie of de paden tussen de parkeerplaats en het terrein achter het gesloten klaphek juridisch gezien wegen zouden zijn. De Raad constateerde dat dit niet het geval was. 

(De tekst gaat verder onder de foto.)

Het houten hek dat langs de parkeerplaats Ginkelse Zand stond, werd vervangen door een nieuw, ijzeren hek (archiefbeeld uit 2018). - Danny van Zeggelaar

‘MACHTSMISBRUIK’

Zo’n zeven jaar na de sluiting betreurt Platform Keelbos-voorzitter Anthony Mathijsen het besluit nog steeds. ,,Als ik erop terugkijk, vind ik het machtsmisbruik van de toenmalige burgemeester. Want volgens hem waren er heel veel klachten over de plek, maar uit een wob-verzoek bleek later dat het twee klachten betrof. Van één klager. En niet recent”, stelt hij.

Ondanks de afsluiting vinden er ook nu nog ontmoetingen plaats bij het Ginkelse Zand. ,,Er is nog een smalle groenstrook die hiervoor benut wordt. Onze toezichthouders controleren er regelmatig. Er is (nagenoeg) geen sprake van overlast”, laat een gemeentewoordvoerder weten. Hij zegt verder dat er nog andere seksplekken zijn in Ede die zowel door mannen als heterostellen worden bezocht, maar dat de gemeente hier niet te veel ruchtbaarheid aan wil geven.

Het is discriminerend. Mensen voelen zich opgejaagd

Mathijsen beaamt dat HOP-gebruikers zijn uitgeweken naar andere ontmoetingsplekken. ,,Daar treden boa’s hard op door mensen weg te jagen. De gemeente heeft op andere plekken lage struiken weggehaald, zodat er minder bescherming is en gebruikers ontmoedigd worden”, meent hij. ,,Daarmee worden zij eigenlijk uitgelokt om hun handelingen zichtbaarder te maken en daarmee strafbare feiten te plegen. Het is discriminerend. Mensen voelen zich opgejaagd.”

Gevraagd om een reactie, gaat de woordvoerder van de gemeente specifiek in op de HOP bij parkeerplaats Westerrode, waar volgens hem door inslijting van paden vernieling en verstoring van inheemse beschermde planten en diersoorten plaatsvindt. ,,Die paden maken we elke keer dicht met afgezaagde takken. We handhaven hier inderdaad, maar wel terughoudend. Er zijn verschillende waarschuwingen uitgedeeld en een enkel proces-verbaal. Ook wordt in dit gebied regelmatig rotzooi achtergelaten door gebruikers.”

De woordvoerder geeft verder aan: ,,Bij de overige locaties treden we alleen op als er duidelijk buiten wegen en paden verbleven wordt of als er op heterdaad afval gedumpt wordt. Dit gebeurt ook op alle andere overlastlocaties in het bos- en buitengebied.”

Puntje bij paaltje wordt deze groep lhbti’ers nog altijd buitengesloten

LAKMOESPROEF

Volgens Mathijsen zal er altijd vraag blijven naar HOPs. ,,Deze plekken zijn belangrijk. Sluiting leidt altijd tot verplaatsing en dat brengt gevolgen met zich mee. Mensen wijken bijvoorbeeld uit naar kleinschaligere plekken, die daarmee ineens druk worden bezocht en in the picture komen bij een gemeente. Met als gevolg dat gebruikers ook daar weggejaagd worden en de gemeente het zogenaamde probleem over de gemeentegrens kan kukelen.”

Er zijn volgens de belangenbehartiger ook gemeenten die het beter doen, zoals Amsterdam, Rotterdam en Nijmegen. ,,Daar worden bepaalde HOPs behouden en beter gereguleerd. Hoe gemeenten omgaan met deze plekken vind ik echt een lakmoesproef van het regenboogbeleid aldaar”, zegt hij. ,,Ede pretendeert ook een regenbooggemeente te zijn. Maar puntje bij paaltje wordt deze groep lhbti’ers nog altijd buitengesloten.”

Volgens de gemeentewoordvoerder wordt heropening van de ontmoetingsplaats Ginkelse Zand niet overwogen. ,,Door de frequente bezoeken in het verleden was er sprake van een flinke verstoring van de fauna. Deze is inmiddels hersteld en de activiteiten willen we in deze Natura-2000-zone niet meer toestaan.”

Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

Je vindt alle tot nu toe gepubliceerde artikelen van de lhbti-reeks van Ede Stad.nl in dit dossier.