op Open Monumentendag

BENNEKOM - De Bennekomse architect Adrianus Hendricus van der Waal (1892-1974) staat centraal op de Open Monumentendag in Bennekom. Tientallen huizen, villa’s, bungalows en ook winkelpanden in Bennekom en omgeving zijn op de tekentafel van het Bureau voor Architectuur ‘Waal’ ontstaan. Daarom sprak Ede Stad met zijn dochter Els van der Bilt-Van der Waal.

door Lisette Ruzius

In het blad De Kostersteen van de Historische Vereniging Bennekom verschijnt deze maand een artikel over de architect. Bij dit artikel staat ook een foto van Aad. ,,Dat is echt zoals hij was. Hij kijkt een beetje ondeugend, zat vol met grapjes”, vertelt Els. Aad van der Waal is vooral bekend van Villa De Berk aan de Hullenberglaan en De Flierefluiter aan de Heelsumseweg, beide gemeentelijk monument. ,,Hij heeft ontzettend veel gewerkt. Als hij tekende mochten we hem niet storen, dan kon hij niet veel verdragen. Als hij niet aan het werk was, was het een vrolijke en gezellige man.”

Hartenseweg

Aad van der Waal kwam in Bennekom terecht door contact met architect Leo Kuipers, zijn zwager. Hij had een eigen bureau in Nijmegen en sprak met Aad over mogelijk vestiging als zelfstandige in Bennekom. Op 1 mei 1922 schreeft het echtpaar zich in als burgers van de gemeente Ede. Drie jaar later vestigde het gezin zich voor het eerst in een zelf ontworpen eigen huis, Hartenseweg 2. Thuis was Liesbeth met twee broers en een zus. ,,Daar hebben we het langst gewoond. Het was het eerste huis uit het rijtje.” In 1952 verhuisde het gezin naar Keijenbergseweg 17, waar ze het nieuwbouwhuis huren, dat Van der Waal in opdracht van de familie Marx ontworpen had. ,,We konden dat huis kopen, maar mijn vader vond het te duur. Toen is hij aan de Eekhoornlaan 5 in Wageningen-Hoog gaan bouwen.” Dat huis ligt middenin de bossen. Het was in die tijd -1956- niet populair om in de bossen te gaan wonen. ,,Mijn vader kwam uit Kralingen bij Rotterdam. Het was absoluut geen stadsmens. Zijn ouders hebben volgens mij ook met hun gezin in de natuur in Velp gewoond. Hij hield erg van buiten zijn”, vertelt de jongste dochter.

Ongeluk

Els kwam weer in haar ouderlijk huis wonen, toen haar man een nieuwe baan kreeg in Wageningen. Hij werkte destijds voor Philips en het gezin had een tijdje in Bombay (India) gewoond. ,,Mijn vader heeft toen een stukje aan het huis gebouwd. Wij zijn met onze vier kinderen toen in het grote huis gaan wonen, en mijn ouders woonden achter in het aangebouwde deel. We waren toen met z’n achten in dit huis, nu wonen we er met z’n tweetjes.”

Aad van der Waal bezocht zijn opdrachtgevers meestal op de fiets. ,,Hij deed alles op de fiets. Vlak voor de Tweede Wereldoorlog heeft hij kort een auto gehad. Maar dat beviel niet. Ik vermoed dat hij op weg naar een opdrachtgever in Zeist was, toen hij een ongeluk kreeg. Bij de Pyramide van Austerlitz verloor hij een wiel, waarna het gelukkig lukte om net tussen twee bomen tot stilstand te komen. Een dominee op de fiets, die er ook reed, hield het wiel in de gaten. Mijn vader heeft dit verhaal nog vaak verteld.”

Sociaal

Volgens Els was haar vader erg sociaal. ,,Hij stond open voor iedereen, iedereen was welkom. Toen we op de Hartenseweg in Wageningen-Hoog woonden, kwam af en toe de plantsoenendienst schoffelen, en zij wisten dat om 11 uur de koffie klaar stond. Dat was eigenlijk altijd zo. Op dat tijdstip stond de koffie klaar, en dat terwijl hij zelf geen koffie dronk.” Ze vervolgt: ,,Mijn vader had een humanistische instelling. Mijn moeder ging daar helemaal in mee. Voordat ik was geboren, woonde op de Keijenbergseweg een actrice die heel jong overleed. Mijn ouders ontfermden zich over haar 7-jarige dochter en namen haar in huis. Ik heb nu -ze is in de 80- nog steeds contact met haar. Telkens waren mensen met problemen welkom. Die werden dat weer een beetje opgekikkerd. Mijn vader was een soort vredesstichter.”

Vlak na de oorlog kreeg de Bennekommer veel opdrachten. ,,Hij werkte in die tijd ook veel richting Wolfheze en Oosterbeek. Toen heeft hij een tijd een Solex gehad.” Veel van zijn werk van voor de oorlog wordt gerekend tot de Amsterdamse School, laddervensters, steile daken, versieringen in de gevels met hulp van baksteen en ook bijzondere schoorstenen. ,,Ik ben blij dat Villa De Berk en De Flierefluiter zijn gerenoveerd. Het doet je wel wat als je ziet dat een pand -als De Berk- zo wordt verwaarloosd. Ik vind bij die villa het wel jammer dat de schoorsteen lager is geworden.”

Zelf vindt Els Keijenbergseweg 21 het mooiste ontwerp van haar vader. ,,Net als De Flierefluiter is dat een heel apart ontwerp. Het is typerend voor mijn vader. Hij hield erg van licht in een huis. Dat heeft De Flierefluiter eigenlijk ook, ondanks het rieten dak. Aan de zuidkant is dit huis heel open. Ook het winkelpand van Geels in het centrum van Bennekom destijds was een apart ontwerp. Er zaten toen vier winkels in.” Van der Waal heeft zelfs een winkelpromenade ontworpen voor Bennekom, maar dat is nooit tot uitvoering gekomen. ,,Waar nu de DA Drogist zit, tussen de Kerkhoflaan en de Dorpsstraat en dat zou dan een autoluwe wandelpromenade moeten zijn geworden. Er zijn heel veel tekeningen die nooit zijn uitgevoerd. Vaak zat mijn vader echt voor zijn lol te tekenen.” De Wageningse vervolgt: ,,Ik denk dat mijn vader het meest trots was op het ontwerp van het winkelpand van Geels.”

Trots

Volgens Els zou haar vader ook erg trots zijn geweest dat twee van zijn ontwerpen nu monument zijn. Zelf vindt ze het niet nodig dat de woning op de Eekhoornlaan monument wordt. ,,Dat geldt ook voor ons oude huis aan de Hartenseweg. Daar is te veel aan verbouwd en het is niet meer het huis, zoals het was. Dat doet wel een beetje pijn, maar dat is een hoop jeugdsentiment.” Enkele panden van Van der Waal zijn gesloopt. ,,Bij sommige huizen kan ik me dat voorstellen. Ik zou de indeling tegenwoordig ook niet zo willen. Soms is het wel erg jammer.”

Overigens heeft de Wageningse de gerenoveerde De Berk en Flierefluiter nooit van binnen gezien. ,,Ik ben wel veel in De Vuurpijl op de Selterskampweg 46 geweest, want daar woonde een vriendin. Ook dit huis is opgeknapt. Het is samen met De Toorts op nummer 48, landhuis De Zaan op nummer 28 en de vroegere slagerij met slachthuis aan de Veenderweg 19, goede herkenbare woningen uit de vroege periode van Van der Waal. De Bennekomse architect haalde zijn inspiratie ook uit buitenlandse tijdschriften. ,,Tijdens zijn studie werd hij opgeleid met Berlage. Daar heeft hij op voort geborduurd. Ook had hij veel respect voor Dudok. Zijn ideeën kwamen vaak ineens opzetten.”

Na de oorlog ging Van der Waal ,,een beetje zijn eigen weg”. Echt beroemd is hij nooit geworden. ,,Ik denk ook dat dat kwam, omdat hij vooral villa’s ontwierp. Ik geloof ook niet dat het van hem hoefde, beroemd worden”, besluit Liesbeth die blij is dat haar vader nu in de belangstelling staat door de Open Monumentendag.

u De Open Monumenten is op zaterdag 8 september. Dit artikel was de tweede in een serie. Op woensdag 26 augustus wordt in deze krant het complete programma gepubliceerd.